मराठी बाणा

सामासिक शब्दांची घटकपदं

2008-04-28T14:16:00.009+05:30

मराठीच्या शुद्ध लेखनाविषयीचे नवे नियम येऊ घातलेत. श्री. अरुण फडके ह्यांनी हे नियम कोणत्या प्रकारचे असतील हे लोकसत्तेत एक लेख लिहून सांगितलं आहे. त्याचं स्वरूप काय असेल हे त्या लेखात मांडलं आहे. शुद्ध लेखनात लोकांना येणारी मुख्य अडचण म्हणजे र्‍हस्वदीर्घाची. त्यात अलीकडच्या उच्चाराची ह्या नव्या नियमावलीने दखल घेतलेली आढळते.
पण काही गोष्टी मात्र लेखननियमांत स्पष्ट सांगितलेल्या नसतात. पण प्रत्यक्ष व्यवहारात त्या वापरल्या जाणं फार उपयुक्त ठरतं. मराठीतल्या सामासिक शब्दांची घटकपदं कशी लिहावीत हा एक महत्त्वाचा प्रश्न आहे. जुन्या पद्धतीत ही घटकपदं जोडून लिहिली जात असत. उदा. पत्रकारपरिषद हे सामासिक पद घ्या त्याचा विग्रह पत्रकारांची परिषद असा होतो. आता ह्या दोन पदांचं पत्रकारपरिषद हे समस्त रूप लिहिताना एकतर दोन्ही पदं सलग लिहून पत्रकारपरिषद असं लिहायला हवं किंवा पत्रकार-परिषद असा पदच्छेद दाखवत तरी लिहायला पाहिजे. पत्रकार परिषद अशी वेगवेगळी पदं लिहू नयेत. जुने लेखक हा नियम नीट अनुसरत असं दिसतं. पण नंतर बहुधा इंग्रजीच्या अनुकरणाने सामासिक शब्दांची घटकपदं अशी सुटी लिहिली जाऊ लागली. प्रथम संस्थांच्या नावांत असं लिहिण्याचा प्रघात पडला. उदा. महाराष्ट्र साहित्य परिषद, भारत इतिहास संशोधन मंडळ. शुद्धलेखनविवेक ह्या आपल्या पुस्तकात द. न. गोखल्यांनी संस्थानामांचं लेखन हा सामासिक पदाची घटकपदं सलग लिहावीत ह्या नियमाचा अपवाद मानावा असं नोंदवल्याचं स्मरतं आहे. (मूळ पुस्तक आता हाताशी नाही. त्यामुळे स्मरणावरच विसंबणं भाग आहे.) आजकाल मात्र हा हा प्रकार केवळ संस्थानामांपुरता उरलेला नाही. पहावं तिथे ह्याच स्वरुपात लेखन होताना दिसतं आहे.
सामासिक शब्दांची घटकपदं सलग का लिहावीत? मराठी लेखनात आपण सामान्यतः (अपवाद आहेत पण मोजकेच आहेत) वाक्यातली पदं तोडून लिहितो. म्हणजे दोन सलग लिहिलेल्या खुणांमधली मोकळी जागा ही दोन वेगळी पदं आहेत हे दाखवते. मात्र पदाचे घटक आपण सलग लिहितो. त्यांत मध्ये जागा सोडत नाही. उदा. घोड्या आणि ला ह्यांनी मिळून घोड्याला हे पद साकारलं. आता आपण घोड्या ला असं त्याचं लेखन करत नाही (हिंदीत ते तसं करतात उदा. घोडे को). वाचताना आपण जेव्हा पदांतला संबंध पाहतो तेव्हा ही मोकळी जागा एक काम करत असते. घोड्याला ह्या पदात घोड्या ही प्रकृती आणि ला हा प्रत्यय ह्यांचा संयोग झाला आहे. समासात दोन प्रकृतिशब्दांचा संयोग होतो. उदा. पत्रकार आणि परिषद. हे शब्द सुटे स्वतंत्र शब्द म्हणून वावरू शकतात. समासात ते सलग लिहिले म्हणजे त्या पदांत समासाच्या स्वरूपाचा संबंध आहे हे कळतं. सुटं लिहिल्याने त्यांतला संबंध समासाच्या स्वरुपाचा आहे की अन्य कोणता हे ठरवावं लागतं.
उदा. शंकराचार्य मठातील विहिरीत पडल्याने बालिका जखमी असा बातमीचा मथळा एका वृत्तपत्रात मी वाचला. आणि शंकराचार्य पडल्याने बालिका कशी काय जखमी झाली असेल ह्याचा विचार करू लागलो. वस्तुतः बालिकाच पडली आणि तीच जखमी झाली. पण ती ज्या विहिरीत पडली ती शंकराचार्यांच्या मठातली विहीर होती. आता सामासिक पदाचे घटक वेगळे लिहिल्याने पडलं कोण ह्याविषयी घोटाळा झाला. शंकराचार्यमठाच्या असं लिहिलं असतं तर तो झालाच नसता. अनाथ विद्यार्थि गृह (हे उदाहरण कृ. श्री. अर्जुनवाडकर ह्यांच्या शुद्ध लेखनावरच्या एका लेखातलं आहे.) ह्याचे दोन अन्वय शक्य आहेत. अनाथ विद्यार्थिगृह (म्हणजे विद्यार्थिगृह अनाथ आहे ) आणि अनाथ-विद्यार्थि-गृह (अनाथ विद्यार्थ्यांचे गृह). काय अभिप्रेत आहे हे कसं ओळखणार? कोणी म्हणेल की संदर्भाने कोण पडलं हे कळून येतंच की. हो. खरं आहे. संदर्भाने गोष्टी स्पष्ट होतात. पण संदर्भ उपलब्ध नसेल तर?
पुन्हा जी सोय लिपीत मुळात आहे ती केवळ आळसापोटी दवडण्यात काय अर्थ आहे? अनेकांना ही घटकपदं सलग लिहिली तर शब्दाची लांबी वाढेल अशी अडचण वाटते. आणि ती खरीही आहे. पण अशा वेळी आपण अनुषंगक (- ही खूण) घालून पदच्छेद दाखवून आकलन सोपं करू शकतो. मात्र ह्याही लेखनाला काहींचा आक्षेप आहे. असं लिहिणं डोळ्यांना खटकतं हा त्यांचा आक्षेप. ह्यातही तथ्य आहे हे आपण मान्य करू. पण हा मुद्दा फार महत्त्वाचा नाही. दिसण्यातलं नेटकेपण आणि अर्थग्रहण-अर्थांकनातली सोय ह्यांपैकी कशाला महत्त्व द्यायचं हे उघड आहे. हो वर दाखवला तसा अर्थग्रहणात घोटाळा होतच नाही असं कुणी सिद्ध केलं तर गोष्ट वेगळी.
सामासिक शब्दांची घटकपदं जोडून लिहिल्याने केवळ अर्थग्रहण सोईचं होतं असं नाही तर अर्थांकनातही ही सोय उपयोगी पडते. उदा. मराठी विश्वकोश (मराठी भाषेत असलेला विश्वकोश) आणि मराठी-विश्व-कोश (समजा मराठी लोकांच्या संस्कृतीविषयी, जीवनपद्धतीविषयी कुणी कोश रचला तर त्याला हे नाव मराठी विश्वासंबंधीचा कोश ह्या अर्थाने शोभून दिसेल.)
इंग्रजीत सामासिक शब्दांची घटकपदं कशी लिहावीत ह्याचा काही नेटका नियम नाही. त्यामुळे इंग्रजी लेखन वाचताना अनेकदा आधीचा अन्वय सोडून दुसरा अन्वय स्वीकारावा लागतो. संगणकीय प्रक्रियेत हे फारच त्रासाचं काम ठरतं. शेजारी लिहिलेले दोन शब्द एकमेकांशी संबंधित आहेत की नाहीत हे ध्यानात येत नाही. मराठीत ही प्रथा आधीपासूनच आहे. ती सोडण्यात आणि भोंगळपणाला रान मोकळं करून देण्यात काही अर्थ नाही. हा नियम सोडण्यामागे आळस हेच एक कारण आहे. हे कारण समजण्यासारखं असलं तरी समर्थनीय मुळीच नाही.
साहित्य-महामंडळानेही ह्या गोष्टीकडे लक्ष पुरवायला हवं. आणि आपल्या संस्थेच्या नावापासूनच सुधारणा करायला हवी.

मला आढळलेली काही वाक्यं. ह्यांत सामासिक पदांचे घटक तोडून लिहिल्याने अर्थग्रहणात अडचण येते.

ते पोलीस ठाण्याबाहेरच पत्ते खेळत होते. (कुणी दुसरे पोलिसठाण्याबाहेर पत्ते खेळत होते की स्वतः पोलीसच ठाण्याबाहेर पत्ते खेळत होते)
सीमा प्रश्नाचा पाठपुरावा करणार : मुख्यमंत्री ( प्रश्नाचा पाठपुरावा सीमा करणार तर मग मुख्यमंत्री काय करणार?)

माळणगाठ

2007-12-26T17:51:00.001+05:30

माळणगाठ
(छायाचित्रासाठी आभार :http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Dievenknoop.svg)
रायगडावरच्या श्रीजगदीश्वरमंदिरापुढे असलेल्या दगडी नंदीच्या पाठीवर जी झूल कोरलेली आहे त्या झुलीत नंदीच्या पाठीवर विशिष्ट प्रकारची गाठ येते. ह्या गाठीला मराठीत माळणगाठ असं नाव आहे. दि. २५ डिसेंबर २००७ ह्या दिवशी रायगडावर मंदिरात दर्शनाला आलेल्या एका अज्ञात व्यक्तीने गाठीचं हे नाव सांगितलं. अशी अन्य गाठींची मराठी नावंही गोळा करायला हवीत. आपणच आपली संपत्ती अशी दुर्लक्षणं बरं नव्हे.

विस्मृतीत गेलेली क्रियापदे

2007-10-25T12:36:00.000+05:30

१.मंगळणे

१. चकविणे, ठकविणे, भोंदणे, फसविणे.

२. चालविणे, गोड बोलून इष्ट हेतु साध्य करून घेणे, वश करणे.

२. मघमघणे -

घमघमणे, खमंग वास येणे, सुवास दरवळणे.

३. मटकणे-

मुरडणे

४. मठा(ठ)रणे/ मठाळणे- सक्रि.

१. नव्या भांड्याला ठोके मारणे, सफाई किंवा झिलई करणे

२. गोंजारणे, चुचकारणे

३. मन वळविणे, अनुकूल करणे

मठारणे- अक्रि.

१.जखम बरी होत येणे

२. सुस्त होणे, मंद होणे

३. माजणे, गर्विष्ठ होणे

५. मडचणे-

घडी घालणे, दुमडणे

६. मडमडणे-अक्रि.

अंग मोडून येणे, कणकण वाटणे

७. मतणे-अक्रि.

एकमत होणे, विचार जुळणे

८. मथणे-अक्रि.

संगनमत करणे, एकत्र होणे

९. मथविणे-उक्रि.

वश करणे, वळविणे

१०. मरदणे, मरदळणे-सक्रि.

१. चोळणे, मर्दन करणे

२. चेपणे, रगडणे

३. (ढगांनी) आच्छादित होणे, व्यापणे

मराठी शब्द

2007-10-25T10:59:00.000+05:30

काळाच्या ओघात वापरातून गेलेल्या किंवा आपल्या व्यवहाराच्या कक्षेबाहेर असलेल्या अशा अनेक शब्दांशी आपली ओळख नसते. अनेकदा अमुक अमुक अर्थ व्यक्त करायला आपल्या भाषेत शब्द नाही असं आपण म्हणतो. खरं तर तो असतो. पण अनेक कारणांमुले आपल्याला त्याचा विसर पडलेला असतो.

कधी असे छान अर्थवाही शब्द कोशकारांनी नोंदवून ठेवलेले असतात. कधी साहित्यकारांनी ते चपखलपणे घडवलेले किंवा वापरलेले असतात. कधी लिखित नोंद नसली तरी विशिष्ट लोकसमूहात हे शब्द वापरात असतात.

म्हणूनच आपल्या भाषेतले असे शब्द हुडकून जिज्ञासूंना कळवावेत असं वाटलं। प्रत्येक दिवशी एक शब्द आणि त्याचा एक अर्थ इ-डाकेने लोकांना कळवावा असं मनात आहे. आपल्याला ह्या उपक्रमात सहभागी होण्याची इच्छा असेल तर पुढील पत्त्यावर पत्र धाडून ती व्यक्त करावी म्हणजे आपल्यालाही दैनिक शब्द पाठवता येईल. आपल्या काही सूचना असतील तर त्याही अवश्य कळवाव्यात.
marathishabda(at)gmail.com

१५ ऑक्टोबर २००७
१. शब्द : दुबदुबीत
२. वर्ग : विशेषण
३. लिंग :
४. अर्थ :हाताने थापडले असता दुब्दुब् आवाज करणारा(कलिंगड, ढेरपोट ई।)
५. वापर: हा कलिंगड दुबदुबीत आहे.


१६ ऑक्टोबर २००७
आजचा शब्द
 १. शब्द : द्रम्म
      २. वर्ग : नाम
      ३. लिंग :पु.
      ४. अर्थ : १६ पणाचे एक नाणे , सुमारे सोळा पैसे ,पावली
      ५. *वापर:
      ६.कोषाचे नाव: महाराष्ट्र शब्दकोष

१७ ऑक्टोबर २००७
आजचा शब्द : सांजे
वर्ग : नाम
लिंग :न.
अर्थ : दृष्ट काढण्यासाठी माणसावरून ओवाळून टाकण्याचे पदार्थ
बरोबर येणारी क्रियापदे : टाकणे, उतरणे
*वापर:
कोषाचे नाव: महाराष्ट्र शब्दकोष

१८ ऑक्टोबर २००७
आजचा शब्द: उकराई
वर्ग : नाम
लिंग :स्त्री.
अर्थ : खोदकाम करण्यास(उकरण्यास) लागलेला खर्च
वापर: विहीरीच्या उकराईचे पैसे वेगळे काढून ठेवले.
कोषाचे नाव: महाराष्ट्र शब्द

१९ ऑक्टोबर २००७
आजचा शब्द : थारावणे
वर्ग : क्रियापद
लिंग :
अर्थ : स्थिरावणे
*वापर:
कोषाचे नाव: महाराष्ट्र शब्दकोष

२२ ऑक्टोबर २००७
आजचा शब्द : थारेपालट
वर्ग : नाम
लिंग :पु.
अर्थ : राहण्याची जागा बदलणे
*वापर:
कोषाचे नाव: महाराष्ट्र शब्दकोष

२३ ऑक्टोबर २००७
आजचा शब्द : काबीजात,काबीजाद
वर्ग : नाम
लिंग :पु.
अर्थ : काबीज केलेला प्रांत, ताब्यातील प्रदेश
वापर:नवीन काबीजातील हिंदू लोकांचा न्यायनियम एका प्रकारच्या कायद्याने चालत होता।(महाराष्ट्र शब्दकोष)
कोषाचे नाव: महाराष्ट्र शब्दकोष

२४ ऑक्टोबर २००७
आजचा शब्द : आगट
वर्ग :नाम
लिंग :न.
अर्थ : स्मशानात प्रेत नेताना त्यापुढे ज्यामधून विस्तव नेतात ते मडके.
*वापर
कोषाचे नाव: महाराष्ट्र शब्दकोष

२५ ऑक्टोबर २००७
आजचा शब्द : आंगतपंगत
वर्ग :नाम
लिंग :स्त्री
अर्थ : मुलांच्या एकत्र भोजनाचा एक प्रकार, प्रत्येकाने आपआपल्या घरचे अन्न आणून त्यातील काही देवघेव करून एकत्रभोजन करणे

मराठी शब्दसंपदा

2007-10-24T09:14:00.001+05:30

मराठी शब्दसंपदा

इंग्रजी संज्ञा : बुलडोझर

शाव्यकोतला पर्याय : बलीवर्द यंत्र
मुळच्या इंग्रजी संज्ञेतल्या शब्दघटकांचं भाषान्तर. मुळात बलीवर्द हा शब्द सहज कळणारा नाही. इंग्रजी लोक जे रूपक वापरतात तेच आपण वापरायला हवं असं नाही.

आपला पर्याय : मोडगाडा
ह्या गाड्याच्या अनेक उपयोगांपैकी एका उपयोगाचा निर्देश ह्या संज्ञेने होतो. अनावश्यक रूपक टळतं.

मराठी शब्दसंपदा

2007-10-23T08:15:00.000+05:30

मराठी शब्दसंपदा

शासनव्यवहारात मराठीचा वापर व्हावा, तो वाढावा ह्या हेतूने महाराष्ट्रशासनाने १९६१ ह्या वर्षी एक समिती नेमून काही कोश तसंच अन्य काही मार्गदर्शक सामग्री सिद्ध केली. पण ह्या प्रयत्नांत एकीकडे इंग्रजीली पर्याय देण्याचा हेतू होता तर दुसरीकडे ह्या पर्यायी पारिभाषिक शब्दावल्या अन्य भारतीय भाषांशी विशेषतः हिंदीशी जुळवून घेण्याचाही हेतू - गौणत्वाने का होईना - अस्तित्वात होता. ह्या पारिभाषिक शब्दावल्या अनेक ठिकाणी नको तेवढ्या संस्कृताळल्या. परिणामी अनेकांनी ह्या शब्दावल्यांवर कृत्रिमपणाचा, बोजडपणाचा आरोप करून तिची हेटाळणी केली.

हे आरोप खरे होते. पण ह्या आरोपांमुळे शब्दावल्या सुधारल्या नाहीत. शासनानेही इंग्रजी शब्दांचा मराठी मुखवटा म्हणून वावरणाऱ्या ह्या शब्दावल्या सुधारण्याचा प्रयत्न पुन्हा केलेला आढळत नाही. शासकीय मराठीली शिव्या देण्याची टूमच पडली. आणि तीत आपण सर्वजण सहभागी झालो. पण ती सोपी करण्याचे प्रयत्न मात्र कुणी केले नाहीत.

असा प्रयत्न आपण करून पाहणार आहोत. ह्या प्रयत्नांत आपण सर्वांनी भाग घ्ययचा आहे. कारण मराठी ही आपली सर्वांची भाषा आहे.

आपण शासनव्यवहारकोशातले (शाव्यको) काही शब्द घेऊ. हा कोश इंग्रजी संज्ञांना मराठी पर्याय सुचवणारा कोश आहे. ह्या कोशात दिलेले जे पर्याय आपल्याला बोजड वा चुकीचे वाटतात ते निवडू. त्यांच्यातला दोष स्पष्ट करू. त्यांना नवा मराठी पर्याय देऊ. तो कसा योग्य आहे ह्यासंदर्भातला युक्तिवाद थोडक्यात मांडू.

इतकं झालं म्हणजे काम संपलं असं नव्हे. हे शब्द वापरून आपण व्यवहार करू लागलो तरच ह्या उपद्व्यापाला अर्थ आहे. आपली भाषा समृद्ध करणारे नवे नवे मराठी वळणाचे शब्द आपण वापरायला लागलं पाहिजे. उसनवारी आता पुरे झाली.
केवळ शाब्दिकच नव्हे तर बौद्धिक उसनवारीपासूनही एक दिवस आपल्याला मुक्त व्हायचं आहे. आपली भाषाही ज्ञान निर्माण करणारी भाषा म्हणून नावाजायला हवी.

इंग्रजी संज्ञा : ट्रॅक्टर

शाव्यकोतला पर्याय : कर्षित्र
हा शब्द फारच संस्कृतविशिष्ट आहे. सर्वसामान्यांना तो बोजडच वाटेल.

आपला पर्याय : नांगरगाडा
रणगाडा हा शब्द आपल्याला ठाऊक आहे. गाडा हा शब्द मोठा आकारही सुचवू शकतो. नांगरण्यासाठी वापरायचा गाडा तो नांगरगाडा. कर्षित्रच्या तुलनेत हा शब्द सोपा आणि मराठमोळा आहे.